Nếu ba mẹ thỉnh thoảng vẫn lặng lẽ đếm xem con nói được bao nhiêu từ, hay so con với bé hàng xóm "nói như sáo", thì hãy thở ra một hơi nhẹ — ba mẹ không cô đơn đâu, và ba mẹ cũng chẳng làm gì sai cả. Mỗi bé tập nói theo một nhịp rất khác nhau, và việc bắt đầu hơi chậm nhiều khi chỉ đơn giản là… bắt đầu hơi chậm thôi. Bài viết này sẽ cùng ba mẹ điểm qua những gì thường thấy ở vài mốc tuổi, dấu hiệu nào nên nhẹ nhàng để ý, và 7 cách thật ấm áp, thật đời thường để giúp con tập nói ngay tại nhà.
Có một điều xin nói trước, vì nó quan trọng: bài này ở đây để trấn an ba mẹ và đưa ra những việc cụ thể có thể thử, chứ không phải để "dán nhãn" cho con. Mỗi bé một khác, và các mốc bên dưới chỉ là cột mốc thân thiện để tham khảo, không phải bài thi đậu hay rớt. Điều hữu ích nhất ba mẹ làm được không phải là lo nhiều hơn — mà là cứ tiếp tục trò chuyện, chơi với con và để ý lắng nghe con. Mình bắt đầu với những gì thường gặp ở mỗi độ tuổi nhé.
Theo từng độ tuổi: điều thường thấy và khi nào nên nhẹ nhàng để ý
Ba mẹ hãy xem đây là những khoảng thời gian "mềm", không phải hạn chót. Nhiều bé nằm ngoài khoảng một thời gian rồi tự bắt kịp rất đẹp.
Khoảng 12 tháng
Thường là bình thường: bé bập bẹ nghe như đang "nói chuyện" ("ba-ba-da-da"), quay lại khi nghe gọi tên, hướng về phía giọng ba mẹ, biết dùng cử chỉ như vẫy tay hay với lấy đồ, và có thể bật được một, hai từ đầu tiên. Việc bé chỉ trỏ, "khoe" đồ cho ba mẹ xem cũng là giao tiếp, dù chưa có từ nào.
Nên nhẹ nhàng để ý: nếu bé bập bẹ rất ít, không có cử chỉ nào, hay có vẻ không phản ứng với âm thanh hoặc tên gọi của mình, ba mẹ nên nhắc với bác sĩ trong lần khám tới — chủ yếu để kiểm tra thính lực cho bé, một việc rất phổ biến và dễ loại trừ.
Khoảng 18 tháng
Thường là bình thường: bé có một số từ (thường khoảng chục đến vài chục từ, nhưng dao động rất nhiều), biết chỉ tay để khoe ba mẹ thứ gì hay ho, làm theo một yêu cầu đơn giản như "đưa banh cho mẹ", và bắt chước nói theo từ ba mẹ nói.
Nên nhẹ nhàng để ý: bé chưa nói được từ nào, không chỉ tay để chia sẻ điều bé thích, hoặc dường như không cố gắng giao tiếp với ba mẹ. Nếu trong lòng ba mẹ thấy "có gì đó là lạ", cái linh cảm âm thầm ấy đáng để hỏi chuyên gia.
Khoảng 2 tuổi
Thường là bình thường: vốn từ của bé lớn dần và bắt đầu ghép được hai từ ("thêm sữa", "ba đi"). Ba mẹ có thể hiểu được khoảng một nửa những gì bé nói — người lạ thì hiểu ít hơn, và điều đó là bình thường ở tuổi này.
Nên nhẹ nhàng để ý: bé chưa ghép được hai từ, vốn từ rất ít, hoặc tự nhiên mất đi những từ trước đây từng nói được. Đặc biệt việc mất kỹ năng đã có thì luôn nên cho bé đi kiểm tra sớm.
Khoảng 3 tuổi
Thường là bình thường: bé nói câu ngắn, hỏi đủ thứ "tại sao", và phần lớn thời gian người thân quen hiểu được bé. Phát âm vẫn còn đang hoàn thiện, và điều đó là đương nhiên.
Nên nhẹ nhàng để ý: lời bé nói người nhà rất khó hiểu, bé chưa nói được cụm từ ngắn, hoặc bé tỏ ra rất bực bội mỗi khi muốn diễn đạt điều gì. Một lần nữa, đây là tín hiệu "mình đi hỏi cho yên tâm", không phải một chẩn đoán.
7 cách nhẹ nhàng giúp con tập nói tại nhà
Những cách này không tốn tiền, lồng được vào ngày ba mẹ vẫn đang sống, và hợp với cả bé đã nói nhiều lẫn bé mới chỉ đang khởi động.
Kể lại việc đang làm
Ba mẹ vừa làm vừa nói thành tiếng những gì hai mẹ con đang làm — "Mẹ rót nước nè… xong rồi… giờ mình rửa tay nha." Lúc đầu thấy hơi kỳ kỳ, nhưng cách này tắm con trong ngôn ngữ gắn với việc thật. Không cần bé đáp lại; ba mẹ chỉ đang gieo sẵn những từ để sau này bé "mượn".
Cách này cho bé một dòng từ ngữ đời thường đều đặn, gắn với những thứ bé nhìn thấy và chạm được.
Đọc sách cho con mỗi ngày
Năm phút thôi cũng được tính. Ba mẹ chỉ vào hình, gọi tên thứ mình thấy, và để bé tự lật trang hay "đọc" lại cho ba mẹ nghe. Đừng lo phải đọc cho hết cuốn — đọc đi đọc lại cuốn bé thích là tuyệt vời, vì lặp lại chính là cách từ ngữ thấm vào bé.
Cùng đọc sách nối từ ngữ với hình ảnh và biến việc đọc thành một thói quen ấm cúng, giàu ngôn ngữ.
Hát và đọc đồng dao
Hát giống như tập nói có "bánh phụ" đỡ bên cạnh. Nhịp điệu, sự lặp lại và động tác của "Bắc Kim Thang", "Cò Lả" hay "Twinkle, Twinkle" khiến từ ngữ dễ bắt hơn. Ba mẹ thử ngừng lại ngay trước từ cuối của một câu quen rồi xem bé có điền vào không — một lời mời nói chuyện thật nhỏ mà vui.
Giai điệu và sự lặp lại giúp bé dễ bắt được âm thanh, từ ngữ và mạnh dạn thử nói theo.
Cho con lựa chọn rồi chờ
Thay vì đoán ý con, ba mẹ đưa hai lựa chọn — "chuối hay táo nào?" — rồi chờ. Khoảng lặng nhỏ ấy nghe có vẻ lâu, nhưng nó cho bé chỗ trống để chỉ tay, ra hiệu hoặc bật một từ. Chờ thêm vài giây là một trong những "công cụ" tập nói lợi hại mà ba mẹ hay quên nhất.
Cho con lựa chọn rồi tạm dừng giúp bé có lý do thật và có khoảng trống để giao tiếp.
Nối thêm vào lời con nói
Khi bé nói "chó", ba mẹ nói "Ừ, con chó to ghê!" Bé nói "đi", ba mẹ nói "Đi nhanh nào!" Ba mẹ không sửa lưng con — chỉ nhẹ nhàng thêm vào một mảnh. Cách này cho bé thấy bước tiếp theo mà không hề có áp lực hay kiểm tra gì cả.
Nối thêm vào lời con làm mẫu cho bước kế tiếp một cách ấm áp, không gây áp lực.
Bớt tiếng màn hình làm nền
Cái tivi rì rầm ở phía sau có thể khiến đôi tai nhỏ của bé khó lọc ra giọng ba mẹ — chính là giọng dạy bé nhiều nhất. Tắt nó đi trong lúc chơi và ăn cơm không phải là đặt luật khắt khe; chỉ là dọn cho không gian gọn lại để cuộc trò chuyện của hai mẹ con được nổi bật. (Nói cho rõ: màn hình không gây ra các tình trạng phát triển — ở đây chỉ là để giọng của ba mẹ có chỗ vang lên thôi.)
Một nền yên tĩnh hơn giúp bé tập trung vào cuộc trò chuyện qua lại trực tiếp — thứ giúp bé nhiều nhất.
Chơi mặt đối mặt với con
Ba mẹ ngồi hẳn xuống sàn, ngang tầm mắt bé, và đi theo điều bé dẫn dắt. Khi bé nhìn thấy miệng, mắt và biểu cảm của ba mẹ, bé thu được nhiều hơn nhiều so với chỉ nghe lời. Lăn quả banh qua lại, chơi luân phiên, và để chính trò chơi "nói chuyện" — gắn kết đến trước, ngôn ngữ đi theo sau.
Chơi ngang tầm mắt, qua lại với nhau xây nên sự gắn kết — nơi việc tập nói lớn lên từ đó.
Bài viết chỉ mang tính hỗ trợ thông tin cho phụ huynh, không phải lời khuyên y tế. Nếu ba mẹ lo lắng về việc nói hay thính lực của con, hãy cho bé đi khám bác sĩ nhi hoặc gặp chuyên gia âm ngữ trị liệu để được đánh giá.
